GÜNTAY ŞİMŞEK
Her yeni teknoloji dalgası, birinci anda büyük bir heyecan ve beklenti yaratır. 5G teknolojisinin global seyahati da bu heyecanla başladı. Fakat hem kişisel kullanıcılar hem de endüstriyel kesimler açısından kıymetli yenilikler getirmesi beklenirken, hizmete sunulduğu ülkelerde operatör gelirleri ve kullanım oranları beklentilerin gerisinde kaldı.
Özellikle 2020 sonrasında dünyada yaygınlaşmaya başlayan 5G’ye geçen birinci ülkeler, şimdi istenen verimliliği tam olarak elde edebilmiş değil. Tüketiciye sürat ve ilişki açısından tatmin edici bir tecrübe sunmasına karşın, 5G’nin vaat ettiği ekonomik ve endüstriyel dönüşüm şimdi gerçekleşmiş değil.
Son yıllarda GSM operatörlerinin abone başına düşük gelir elde etmesi nedeniyle, lisans ve yatırım maliyetlerinin kullanıcıya yüksek halde yansıması rahatsızlık yaratıyor. Güney Kore, Çin, ABD ve birtakım Avrupa ülkelerinde, 4G’ye nazaran çok daha yüksek indirme suratları, kesintisiz temas ve düşük gecikme mühleti sunması, 5G’nin en bariz özellikleri ortasında yer alıyor. Ayrıyeten fiber gibisi suratları kablosuz olarak altyapının ulaşmakta zorlandığı noktalara ulaştırabilmesi de dikkat çeken bir öbür avantajı.
5G’nin operatörlere sanal olarak birden fazla özel ağ oluşturma imkânı sağlaması, bu teknolojinin hudutlarının nereye kadar uzanabileceği konusunda hâlâ belirsizlikler barındırıyor. Yüksek frekanslı (mmWave) bantların kısa menzilli olması nedeniyle, 4G’ye kıyasla çok daha fazla baz istasyonu kurulması gerekiyor. Bu sayede daha faal ve geniş kapsama alanı oluşturulabiliyor. Örneğin stadyumlarda 5G teknolojisiyle artık tıpkı anda çok sayıda kişi kesintisiz ve süratli irtibat hizmeti alabiliyor. 5G’nin tüketiciye sırf daha süratli internet sunduğu algısı, “abone başına ortalama gelir (ARPU)” açısından büyük bir sıçrama yaratmadı. Zira 5G, 4G’ye nazaran kullanıcıya yepisyeni bir hizmet tipi sunmadı, yalnızca mevcut tecrübesi hızlandırdı. Daha açık bir sözle, 4G ile yapılamayıp da 5G ile mümkün olan uygulamaların eksikliği, en büyük handikap olarak öne çıkıyor.
Küresel tablo bu biçimdeyken, Türkiye de 5G’ye geçiş hazırlıklarını tamamladı. Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu (BTK), 5G ihalesini gerçekleştirerek 2026 yılında bu hizmetin sunulmasının önünü açtı. Lakin üstte sayılan benzeri sıkıntılar Türkiye’yi de bekliyor.
Ülkemizdeki yüksek lisans bedelleri ile 5G yatırım maliyetleri birleştiğinde, bu durum tüketicinin faturalarına direkt yansıyacaktır. Yani tüketici hem lisans hem de yatırım bedellerini üstlenecek. Münasebetiyle 5G’nin birinci faturası tekrar son kullanıcıya çıkacak. Ayrıyeten 5G’ye geçen kullanıcılar, 4G’ye kıyasla daha fazla data tüketeceğinden ek bir fatura yüküyle karşılaşacak. Şayet 5G sanayi tarafında yaygınlaşmazsa, tartışmalar sürecektir.
Tüketici maliyetlerden, operatörler ise hudutlu gelir artışından şikâyetçi olmaya devam edecektir. 5G, sanayi için tasarlanmış bir teknoloji olduğundan, asıl gelir bu alanda oluşmadığı takdirde ferdi tüketiciyi şad edecek sonuçlar ortaya çıkmayacaktır. Yeni kuşak bağlantı aygıtlarının fonksiyonel ve verimli kullanıldığı alanlar, yüksek teknolojiyle çalışan dallardır. Gelişmiş ülkeler yüksek teknolojiye sahip olmalarına karşın, şimdi 5G’yi istenilen seviyede sanayiye entegre edebilmiş değiller. Günümüzde 5G trafiğinin yaklaşık yüzde 80-90’ı ferdi kullanımdan geliyor. Daha süratli internet, görüntü izleme ve toplumsal medya üzere alanlarda kullanıldığından, 5G artık 4G’nin “daha yeterli bir versiyonu” olarak anılmaya başlandı.
Bireysel tüketiciler için ihtilal niteliğinde bir tecrübe kelam konusu değil. Bakalım Türkiye, 5G ile tanıştığında nasıl bir farkındalık ortaya çıkacak? Sanayi tarafında 5G’nin kat etmesi gereken önemli bir aralık olduğundan, maliyet yükü büyük ölçüde tüketiciye yansıyacak. Akıllı fabrikalar, otonom araçlar, uzaktan ameliyatlar ve makinelerin birbiriyle irtibatı üzere bahisler konuşuluyor, lakin pratikte uygulamaları epey hudutlu.
Pilot uygulamalar başarılı olsa da yaygınlaşma süreci yavaş ilerliyor. Sonuç olarak, 5G’nin toplumun ve sanayinin dijital dönüşümünün omurgası olması bekleniyor. Lakin bu dönüşüm için gerekli teknolojiler şimdi tam manasıyla olgunlaşmış değil. Münasebetiyle 5G, ferdî tüketiciye yüksek maliyetlerle ulaşacak. Türkiye’de önümüzdeki yıl 5G’ye geçildiğinde, 4G’ye nazaran 2 hatta 3 kat daha yüksek fatura bedelleri ferdî tüketiciyi şaşırtabilir.
Öte yandan dijitalleşmenin giderek ağırlaştığı, birçok sürecin taşınabilir aygıtlar üzerinden internetle yapıldığı bir çağda yeni kuşak teknolojileri takip etmek zorundayız. Her geçen gün daha fazla data tüketiyoruz ve eski kuşak teknolojiler bu talepleri karşılamakta yetersiz kalıyor. Günümüzde bilgi tüketimi, dijitalleşme seviyesinin bir göstergesi olarak bedellendiriliyor.
5G ile birlikte daha süratli ve kaliteli bilgi trafiği hizmete girecek, fakat bunun ekonomik karşılığı şimdi net değil. Daha fazla sanayiye hitap edeceği ve ülke ekonomilerinde fark yaratacağı açıklanan 5G, maalesef hayata geçtiği ülkelerde daha çok ferdî trafik oluşturuyor. Türkiye’de telekom dalı dağınık Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı yetkilileri, 5G ihalesi öncesinde bölümdeki dağınıklığı gidermek için kimi kıymetli adımlar attı.
Yaklaşık dört yıl sonra, 2029’da lisans mühleti dolacak 2G, 3G ve 4.5G için operatörlerin kaygıları giderildi. Lakin ülkenin kaynaklarının verimli kullanılması açısından, üç GSM operatörünün ortak kullanabileceği baz istasyonları konusunda somut bir adım atılamadı. Bu istikamette teşebbüsler oldu, lakin sonuç alınamadı. Fiber altyapının lisanslı adresi Türk Telekom. Fakat operatörler dışında birçok kurum da fiber kablo döşeyip kiralayabiliyor. Bu dağınıklık, kesim oyuncularının maliyetlerini artırdığı üzere telekomünikasyon hizmetlerinin daha rekabetçi olmasını da engelliyor.
Su, elektrik, doğalgaz üzere, telekom altyapısının da tek elde toplanarak kamu tarafından daha sıkı biçimde regüle edilmesi gerekir. Lakin bu istikamette şimdi bir gelişme yok. Bu dağınık yapı, 5G için ülkemizde ek maliyet ve kaynak israfı manasına geliyor. Şu an üç operatörün toplamda yaklaşık 85 bin baz istasyonu bulunuyor. 5G ile bu sayının en az 2-3 kat artması bekleniyor. Baz istasyonu temini için önemli ölçüde kaynak yurtdışına aktarılacak.
Ülkemiz 5G’ye yabancı şirketlerin teknoloji eserleriyle geçecek. Fikri mülkiyet hakları bize ilişkin olan ulusal eserler 5G’de ne yazık ki çok hudutlu seviyede. Lakin donanım tarafı yerine yazılım alanında Türk şirketlerinin başarılı olabileceğine dair işaretler mevcut. 4.5G’de operatörler için yerlilik kriteri yüzde 30-35-45 biçiminde kademelendirilmişti. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı yetkilileri, 5G’de bu çıtayı yükselterek yüzde 60 yerlilik kriteri belirledi.
Bunun yüzde 30’unun ulusal eser olması koşulu getirildi. Maksat, 5G’de yüzde 30 oranında ulusal eserlere alan açmak. Lakin yabancı markaların yerli eserler karşısındaki rekabet gücü göz önüne alındığında, bu formülün ne kadar başarılı olacağı vakitle görülecek. Özcesi, 5G sadece daha süratli bir internet değil, tıpkı vakitte dijitalleşmenin maliyet testidir. Türkiye, bu sınavı yerli üretim ve akıllı yatırım stratejileriyle geçmek zorunda.
