İRFAN DONAT
BM Besin ve Tarım Örgütü (FAO), İran savaşıyla birlikte Hürmüz boğazının fiilen kapatılmasının petrol, LNG ve gübre akışını sert biçimde bozduğunu ve Hürmüz boğazındaki tıkanıklığın global besin krizini tetikleyebileceği ikazında bulundu.
FAO’nun yayımladığı bilgi notuna nazaran, savaşın merkezindeki ana kırılma noktası Hürmüz Boğazı oldu. Olağan şartlarda boğazdan günde yaklaşık 20 milyon varil ham petrol ve rafine eser geçiyor; bu ölçü global deniz yoluyla taşınan petrol ticaretinin yaklaşık dörtte birine karşılık geliyor. Çatışmanın başlamasından sonraki günlerde tanker trafiğinin yüzde 90’dan fazla düşmesi, güç piyasalarındaki şoku direkt tarım ve besin sistemlerine taşıdı.
Rapora nazaran, Körfez bölgesi sırf petrol ve doğalgazda değil, birebir vakitte gübre arzında da stratejik bir merkez pozisyonunda. Bölge, son yıllarda dünya üre ihracatının yaklaşık yüzde 30-35’ini, amonyak ihracatının ise yüzde 20-30’unu sağladı. Milletlerarası gübre ticaretinin yüzde 30’una kadarı da olağanda Hürmüz üzerinden geçiyor. Çatışma ve sevkiyat aksamaları nedeniyle aylık 3-4 milyon ton gübre ticaretinin durduğu iddia ediliyor.
FAO’nun tespitine nazaran, petrol ve gazdaki sıçrama gübre piyasasını daha da sert vurdu. Rapor, kriz sürerse 2026’nın birinci yarısında global gübre fiyatlarının geçen yıla nazaran ortalama yüzde 15-20 daha yüksek seyredebileceğini öngörüyor.
Enerji cephesinde de tablo ağır. FAO’ya nazaran Brent petrol fiyatı savaşın birinci günlerinde yüzde 20-35 yükselerek varil başına 115-120 dolar bandına kadar çıktı. Avrupa doğalgaz göstergelerinde artış yüzde 50-75 aralığına ulaştı. Memleketler arası Güç Ajansı’nın 11 Mart’ta devreye aldığı 400 milyon varillik acil rezerv salımı piyasayı kısmen sakinleştirse de bu ölçünün olağan Körfez arzının sırf yaklaşık 20 gününe denk geldiği vurgulandı.
FAO raporu, güç ve gübre şokunun tarıma iki kanaldan yüklendiğini söylüyor: Birincisi, çiftçinin mazot, elektrik, sulama, nakliye, depolama ve sürece maliyetleri artıyor. İkincisi, kıymetlenen ya da bulunamayan gübre nedeniyle kullanım azalıyor. Bu da yılın ilerleyen periyotlarında randıman kaybı ve tahıl arzında sıkışma riskini büyütüyor. Rapor, mevcut baskının yaklaşık altı ay içinde yeni bir besin fiyat dalgası yaratabileceğine dikkat çekiyor.
FAO’nun en dikkat cazip tespitlerinden biri, bu krizin 2022’deki Rusya-Ukrayna savaşından farklı çalıştığı tarafında. O periyotta direkt tahıl ve yağlı tohum arzı vurulmuştu. Bu sefer Ortadoğu, global temel tahıl arzının ana üretim merkezi olmadığı için birinci darbe direkt eser arzından değil; güç, gübre ve lojistik maliyetlerinden geliyor. Lakin rapora nazaran yüksek petrol fiyatları biyoyakıt talebini de artırarak mısır, soya yağı ve palm yağı üzere eserlerde ek fiyat baskısı yaratabilir.
RİSKLİ ÜLKELER ORTASINDA TÜRKİYE DE VAR
Kırılganlık haritasında bilhassa Asya ve Afrika öne çıkıyor. Rapora nazaran, Hindistan ve Çin gübre ithalatlarının yaklaşık yüzde 20’sini Körfez’den gerçekleştiriyor. Sudan gübre ithalatının yüzde 54’ünü Körfez kaynaklarından karşılıyor. Kenya ise gübresinin yaklaşık yüzde 40’ını Körfez’den alırken, buğdayda da yüzde 90 ithalat bağımlılığı taşıyor. Bangladeş, hem yüksek gübre kullanım yoğunluğu hem de Körfez’e bağımlılığı nedeniyle en riskli profillerden biri olarak gösteriliyor.
Raporda Türkiye de riskli ülkeler ortasında anılıyor. FAO, hem girdi tarafında Körfez’e bağımlılığı hem de ihracat tarafında Körfez pazarına yönelimi yüksek olan ülkelerde çiftçinin birebir anda daha kıymetli girdi, daha düşük erişim ve zayıflayan ihracat talebiyle karşı karşıya kalabileceğini belirtiyor. Türkiye, Ürdün, Hindistan, Pakistan, Bangladeş, Sri Lanka, Sudan, Kenya ve Somali bu ikili baskıya açık ülkeler ortasında sıralanıyor.
Körfez ülkeleri açısından da görünüm rahat değil. Rapora nazaran, bölge ülkeleri besin arzının yüzde 70 ila 90’ını ithalatla karşılıyor. Katar’ın besin ithalat bağımlılığı yaklaşık yüzde 90 seviyesinde. Her ne kadar Körfez ülkelerinin 4-6 aylık tüketime karşılık gelen stratejik besin stokları bulunsa da sevkiyat sıkıntısının uzaması halinde bu tampon süratle eriyebilir ve iç piyasada besin fiyatları daha sert yükselebilir.
İRAN’DA BUĞDAY FİYATI %200 ARTTI
İran özelinde tablo daha da ağır. FAO, İran’ın hem çatışmanın direkt tarafı olması hem de yüksek enflasyon ve kur baskısı nedeniyle daha kırılgan hale geldiğini belirtiyor. Rapora nazaran, Tahran’da buğday unu fiyatları 2026’nın başlarında bir ay içinde yaklaşık yüzde 120, yıllık bazda ise yaklaşık yüzde 200 arttı. Bu artış, ithalat maliyetleri, lojistik aksamalar ve iç piyasayı müdafaaya dönük önlemlerin birleşik sonucu olarak bedellendiriliyor.
FAO’nun senaryo modellemeleri, 2026 genelinde global hanehalkı gerçek gelirinde yüzde 0,5 ila 1,6; besin tüketim hacminde ise yüzde 0,6 ila 1,3 ortasında düşüşe işaret ediyor. Birebir devirde tüketicinin karşılaştığı gerçek perakende tarım-gıda fiyatlarında yüzde 0,2 ila 0,6 artış, tarım-gıda gelirlerinde ise yüzde 0,6 ila 1,9 daralma öngörülüyor. Yani rapor, kısa vadede fiyat baskısının sonlu görünse de gelir ve tüketim tarafında global ölçekte net bir refah kaybı oluşacağını söylüyor.
FAO’nun vardığı sonuç net: Hürmüz’deki bir jeopolitik kırılma, sadece güç arzını değil, gübre tedarikini, ziraî üretimi, lojistiği ve besin arz güvenliğini birebir anda sarsıyor.
Kurum, kısa vadede alternatif ticaret rotaları, daha sıkı piyasa izlemesi, ithalata bağımlı kırılgan ülkelere amaçlı dayanak ve çiftçiye finansal yardım öneriyor. Orta ve uzun vadede ise ithalat kaynaklarının çeşitlendirilmesi, sürdürülebilir gübre üretimi, yenilenebilir güç yatırımları ve yerli ziraî kapasitenin güçlendirilmesi öne çıkıyor.
Rapora nazaran, en tesirli tahlil ise tekrar diplomatik açıdan tek cümle ile şöy şöyle özetleniyor: Hürmüz’de seyrüsefer serbestisinin tekrar sağlanması.
