Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) blog sayfasında yayımlanan bir tahlilde, Mart 2026’da yürürlüğe giren eşel taşınabilir sisteminin enflasyon dinamikleri üzerindeki muhtemel tesirleri incelendi.
TCMB’de Ekonomist olarak vazife yapan Mert Gökcü ve TCMB’de Yardımcı Ekonomist olarak vazife yapan Eren sezer tarafından kaleme alınan “Akaryakıt Fiyatlarında Eşel Taşınabilir Sistemi ve Enflasyona Mümkün Etkileri” başlıklı blog yazısı, Merkezin Güncesi sayfasında yayımlandı.
Yazıda, jeopolitik gelişmelerin tesiriyle ortaya çıkan ve para siyasetinin direkt denetim alanı dışında kalan milletlerarası güç fiyat gelişmelerinin enflasyona yansıması, eşel taşınabilir düzeneği sayesinde kıymetli ölçüde sonlandırıldığı belirtildi.
TCMB’nin blog yazısında şunlar denildi:
Uluslararası ham petrol fiyatlarındaki değişimler, yurt içi akaryakıt fiyatlarını ve hasebiyle enflasyon görünümünü etkiliyor. Global petrol fiyatlarındaki artışların tüketici fiyatlarına yansımasını sınırlamaya yönelik olarak uygulamaya konulan eşel taşınabilir otomatik bir dengeleyici fonksiyonu görüyor. Bu sistem, vergi bileşenlerinde yapılan ayarlamalarla, petrol fiyatlarındaki yükselişin akaryakıt fiyatlarına yansımasını sınırlıyor. Bu yazıda, Mart 2026’da yürürlüğe giren eşel taşınabilir düzeneğinin enflasyon dinamikleri üzerindeki muhtemel tesirlerini kıymetlendiriyoruz.
Akaryakıt harcamaları, 2026 yılında tüketici sepetinde yüzde 3,21’lik bir hisseye sahip. Akaryakıt fiyatlarındaki artışlar tüketici enflasyonunu bu hisse kanalıyla direkt; ulaştırma hizmetleri ve işlenmemiş besin başta olmak üzere birçok bölüme ise maliyetler kanalıyla dolaylı olarak tesir ediyor. Ayrıyeten, kamuoyu görünürlüğü yüksek olan akaryakıt fiyatlarındaki ani hareketler, beklenti oluşumu ve fiyatlama davranışları açısından kıymetli bir rol oynuyor. Hasebiyle, akaryakıt fiyatlarındaki dalgalanmalar hem enflasyonun kısa vadeli seyri hem de maliyet ve beklenti kanallarıyla oluşan fiyat baskıları açısından değerli.
Eşel taşınabilir sistemi nasıl çalışıyor?
Akaryakıt fiyatları; eser fiyatı, toptancı-dağıtıcı-bayi marjları, Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu (EPDK) gelir hissesi ve vergilerin toplamından oluşuyor. Eser fiyatının temel belirleyicileri ise memleketler arası petrol fiyatları, rafine marjları ve döviz kuru. Son periyotta yaşanan jeopolitik gelişmeler ile birlikte memleketler arası petrol fiyatları süratli bir biçimde yükseldi. 4 Mart 2026 tarihli Cumhurbaşkanı Kararı ile eşel taşınabilir uygulaması devreye alındı ve akaryakıt eserlerine uygulanan Özel Tüketim Vergisi (ÖTV) fiyatlarında değişikliğe gidildi.
Eşel taşınabilir uygulaması, maliyet değişimlerinin akaryakıt fiyatlarına yansımasını vergi ayarlamaları aracılığıyla kısmen dengeleyen ve fiyat oynaklığını azaltan bir düzenek olarak çalışıyor. Akaryakıt, motorin yahut LPG’de eser fiyatlarının arttığı devirlerde vergi bileşeninde indirime gidilerek son akaryakıt fiyatlarındaki artışlar sınırlanabiliyor. Akaryakıt fiyatlarının farklı bileşenlerden oluşması, bu düzeneğin vergi kalemi üzerinden çalışmasını mümkün kılıyor. Gerçekten, 2026 Şubat ayı prestijiyle maktu ÖTV fiyatlarının akaryakıt içerisindeki hissesi yaklaşık yüzde 26, motorinde yaklaşık yüzde 24 ve LPG’de ise yüzde 21 seviyesinde.
Yürürlükteki eşel taşınabilir sisteminin manşet enflasyon üzerinde sınırlayıcı tesiri ne kadar olacak?
Bu iddiası yapabilmek için üç temel parametreye gereksinimimiz var. Birincisi global petrol fiyatlarının seyri. İkinci parametre ise global petrol fiyatı değişimlerinin ülkemizin akaryakıt fiyat oluşumunda referans olarak belirlediği eser fiyatlarına (Platts European Market Scan’da CIF MED başlığı altında) ne kadar yansıyacağı. Burada Brent petrol fiyatlarından eser fiyatlarına geçişkenliğin birebir olduğunu varsayıyoruz. Son parametre ise eşel taşınabilir sistemi olmadığı durumda, Brent petrol fiyatındaki artıştan manşet enflasyona geçişkenlik katsayısı. Bu katsayıyı bulabilmek için 2025 yılında yayımlanan çalışmayı son periyodu içerecek halde güncelliyoruz. Bulgularımız, Brent petrol fiyatında yüzde 10’luk bir artışın tüketici enflasyonunu 12 ay sonunda direkt ve dolaylı tesirler kanalıyla sonuncu olarak 1 puan artırdığına işaret ediyor. Toplam etkiyi ise 24 ay içerisinde yaklaşık 1,2 puan olarak hesaplıyoruz.
2026 yılının birinci Enflasyon Raporu’nda Mart 2026-Şubat 2027 ortası ortalama Brent petrol fiyatı 58,8 ABD doları olarak varsayılmıştı. Analizimizde, ortalama Brent petrol fiyatının önümüzdeki 12 ay sürecinde (Mart 2026-Şubat 2027) 70 ila 90 ABD doları ortasında değiştiği alternatif senaryoları ele alıyoruz. Ortalama Brent petrol fiyatının 70 ABD doları olduğu, Brent petrolden eser fiyatlarına geçişkenliğin birebir varsayıldığı ve eşel taşınabilir uygulamasının olmadığı durumda, 12 aylık bir periyot sonunda yıllık enflasyon kestirimi 1,9 puan üst istikametli etkileniyor. Eşel taşınabilir uygulaması enflasyondaki direkt ve dolaylı artışların 1,3 yüzde puan daha düşük, bir öbür sözle yüzde 0,6 olarak gerçekleşmesini sağlıyor. Eşel mobilin enflasyonu düşürücü tesiri Brent petrol fiyatının ortalama 90 ABD doları olduğu durumda 3,7 yüzde puana kadar çıkıyor.
Özetle, jeopolitik gelişmelerin tesiriyle ortaya çıkan ve para siyasetinin direkt denetim alanı dışında kalan memleketler arası güç fiyat gelişmelerinin enflasyona yansıması, eşel taşınabilir sistemi sayesinde kıymetli ölçüde sonlandırılabiliyor. Bu tarafıyla, kelam konusu düzenlemenin dezenflasyon sürecine katkı sağlayacağını kıymetlendiriyoruz.
